Stroje

Na niniejszych stronicach znajdziecie wędrowcy kilka ciekawych artykułów o wszystkim co dotyczy ubioru. Dla niektórych mogą być to zaledwie podstawy, ale napewno wielu znajdzie tu coś dla siebie. Przy pisaniu owych artykułów czerpiemy informacje z wielu źródeł pisanych, także w formie elektronicznej. Podstawowymi książkami w tej dziedzinie są oczywiście "Historia ubioru" p. Gutkowskiej-Rychlewskiej oraz opracowania p. Turskiej i p. Bartkiewicz, a także wielu innych historyków i archeologów.

Obuwie na Śląsku

Obuwie znajdowane na średniowiecznych stanowiskach Śląska (Wrocław, Opole, Legnica) można zróżnicować wg wysokości cholewki na trzy typy: buty, ciżmy i trzewiki.

Nazewnictwo typów zaczerpnięte zostało z Encyklopedii Staropolskiej wg A. Brücknera: Trzewik jest to obuwie płytkie, ciżma - obuwie niskie bez wyodrębnionej cholewki, but - obuwie z wysoką cholewką.

Buty

Buty to typ obuwia o cholewce sięgającej kilka cm ponad kostkę, rozciętej z przodu lub z boku dla ułatwienia zakładania buta na stopę. Mocowano je na nodze za pomocą obwiązywania wokół kostki rzemieniem przewleczonym przez szereg nacięć na cholewce tuż nad lub pod kostką. Typ ten na terenie Śląska występował od IX do końca XII wieku. Przyszwy dla tego rodzaju obuwia wykrawane były z jednego, lub rzadziej z dwóch kawałków skóry. Przyszwy wykrawane z jednego kawałka zszywano z boku od wewnętrznej strony, zaś wykonane z dwóch kawałków zszywano symetrycznie po obu bokach stopy. Szew znajdował się zazwyczaj w połowie długości stopy lub bliżej pięty i przebiegał prostopadle do podeszwy. Rozcięcie cholewki występowało najczęściej z przodu przyszwy, rzadziej z boku.

W X-XI wieku obuwie tej formy miało mocno zaokrąglony nosek. Nieco poniżej prosto ściętej górnej krawędzi cholewki znajdował się szereg nacięć służących do przewleczenia rzemienia przytrzymującego obuwie na nodze. Niekiedy krawędź cholewki wykańczana była lamówką. Zdobienie występowało także w postaci ażurowych nacięć biegnących przez środek przyszwy, od czubka ku górze obuwia.

Pod koniec X i na początku XI wieku w tej formie obuwia zaczęto ścinać ukośnie górną krawędź cholewki względem podeszwy, dzięki czemu końce cholewki rozchylały się na boki przy rozcięciu z przodu. W tym też okresie rozcięcie cholewki zaczęło coraz częściej występować z boku obuwia. Obok butów mocowanych na stopie za pomocą rzemienia pojawiło się obuwie zupełnie bez wiązania. W zdobnictwie występował często ażur w formie podłużnych nacięć wzdłuż przyszwy i haft w kształcie figur geometrycznych. Nosek był nieco mniej zaokrąglony niż wcześniej.

rycina 1W pierwszej poł. XI wieku obok butów niezdobionych pojawiły się buty bogato zdobione w górnej części przyszwy haftem o romboidalnej formie (ryc. 1). Nadal często występowało ukośne ścięcie górnej krawędzi cholewki pozwalające rozchylać się jej końcom na zewnątrz. Występowało również zdobienie ażurem przez środek górnej części przyszwy.

rycina 2W połowie XI wieku pojawił się inny niż dotychczas rodzaj mocowania obuwia na nodze. Występowanie dwóch rozcięć poniżej górnej krawędzi cholewki blisko pięty sugerowało mocowanie buta za pomocą rzemienia obwiązywanego dookoła przegubu nogi. W niektórych przyszwach oprócz rzędu nacięć na mocujący rzemień, pojawiły się poniżej dwa dodatkowe nacięcia po obu stronach, służące najprawdopodobniej do mocowania ostrogi. W zdobnictwie dominował haftowany motyw romboidalny ozdabiający górną cześć przyszwy i pojawiający się również na lamówkach. Często współwystępował z nim ażur i haftowane esownice. W jednym przypadku szew biegnący przez środek górnej części przyszwy został potraktowany jako motyw zdobniczy i uwypuklony przewlekanym kłosowo rzemieniem (ryc. 2).

rycina 3Wyjątek od dotychczasowej formy obuwia stanowi but z Opola z cholewką sięgającą do połowy łydki. Niezdobiona cholewka wykonana została z jednego kawałka skóry i prawdopodobnie zapinana była na nodze za pomocą klamerki lub zawiązywania rzemieniem (ryc. 3).W drugiej poł. XI wieku pojawił się w zdobnictwie butów motyw podwójnego szeregu nacięć tuż pod górną krawędzią cholewki. Rozcięcie z przodu cholewki stało się coraz głębsze, sugerując stopniowe spłycanie obuwia. Ponadto w zdobnictwie nadal często występował motyw romboidalnego haftu i ażuru. Formy nosków obuwia dążyły ku coraz większemu wydłużeniu.

W pierwszej poł. XII wieku noski szpiczaste współwystępowały z noskami zaokrąglonymi. Nadal spotykało się ukośnie ścięte cholewki z brzegami wywiniętymi na zewnątrz. Ilość nacięć pod krawędzią służących do przewlekania rzemienia została zredukowana do 2 i 4 umieszczonych symetrycznie po obu stronach cholewki. Coraz częściej występowały poniżej dodatkowe nacięcia na ostrogi. Rozcięcie z przodu cholewki wciąż się pogłębia. Stosowano te same co wcześniej motywy zdobnicze, ale oprócz haftów o formie romboidalnej dodatkowo pojawiły się hafty spiralne, ślimacznice po obu bokach przyszwy i na jej całej górnej powierzchni.

W poł. XII wieku kształt tego typu obuwia zasadniczo nie zmienił się w stosunku do poprzednich okresów. Buty były jedynie nieco płytsze, na co wskazywały już tendencje z końca XI wieku, zaś w zdobnictwie uboższym niż dotychczas coraz rzadziej pojawiał się haft na rzecz rozpowszechniania się ażuru. Podwójne lub pojedyncze linie ażurowych nacięć biegnące wokół kostki i przez środek górnej części przyszwy, układały się w podłużne pasma. Na górnej powierzchni przyszwy często występowały podłużne, łódkowate nacięcia.

rycina 4 rycina 5 rycina 6

W XIII wieku pojawiły się buty o wyższej niż dotychczas cholewce sięgającej prawie połowy łydki (rycina 4, 5 i 6). Na dobre upowszechniły się one w XIV wieku. Ze Śląska znane są z XIII wieku z Legnicy i Nysy. Buty z wysokimi cholewami mogły być noszone przez zamożniejszą cześć ludności, z powodu dużej ilości materiału potrzebnego na ich wykonanie. Zdobione były blaszkami ze złota i miedzi oraz ćwiekami ze stopu ołowiu i cyny, a także ażurem i haftem. Sądząc po rozmiarach, obuwie tego typu było noszone zarówno przez mężczyzn, jak kobiety i dzieci. Występują proste, zupełnie niezdobione, noszone być może do codziennych zajęć, jak tez bogato zdobione, wykwintniejsze formy. Buty zdobione najbogatszą ornamentyka noszone były od drugiej poł. XI do poł. XII wieku. Obuwie to (oprócz dziecięcego) sporządzano często z grubej skóry oraz wzmacniano za pomocą zapiętka i obłożyny. Analogie do tego typu obuwia, poza Śląskiem znajdujemy na średniowiecznych stanowiskach na terenie Polski w Wolinie, Gnieźnie, Kołobrzegu, Gdańsku, zaś poza granicami Polski w Nowogrodzie Wielkim i w Lund w Szwecji.

Ciżmy

Ciżmy są chronologicznie najwcześniej występującym typem obuwia. Pojawiają się w nawarstwieniach datowanych na początek IX wieku. Różnią się od butów krótsza cholewka, sięgającą zaledwie kostki lub wychodzącą nieznacznie na nią. Tego rodzaju obuwie okrywa stopę w znacznym stopniu i noszone było prawdopodobnie w porze jesienno-wiosennej. Cholewka nie przekracza w pięcie ok. 9 cm wysokości dla obuwia kobiecego i 10,5 cm dla obuwia męskiego. Ciżmy nie miały zaznaczonego kierunku stopy, który wyrabiał się dopiero w trakcie użytkowania. Ciżmy pojawiają się w IX-X wieku. Od IX do XIII wieku przyszwy ciżem występują w dwóch typach różniących się krojem. Pierwszy typ miał kształt trapezowaty i składał się z dwóch części. Przód przyszwy miał lekko sercowaty kształt, co po zszyciu tworzyło rodzaj noska zadartego lekko do góry. Jeden szew biegł przez piętę, zaś drugi łukowato od pięty do podeszwy. W drugim typie przyszwa składała się z jednej części a po zszyciu nosek był bardzo ostro zakończony. Szew znajdował się z boku cholewki i biegł prostopadle do podeszwy. W X-XI wieku nosek ciżem miał formę zaokrągloną. Najczęściej szyto je z jednego kawałka skóry łączonego szwem po wewnętrznej stronie stopy. Rozcięcie z przodu pojawiało się znacznie rzadziej niż w butach, gdyż nie było ono wymagane przy wkładaniu na nogę z powodu znacznie płytszej budowy obuwia. Tuż nad prosto ściętą, górną krawędzią cholewki znajdował się szereg nacięć na rzemień mocujący ciżmę do stopy i, być może, stanowiących też element zdobniczy. W poł. XI wieku rozcięcie zaczyna pojawiać się nieco z boku ciżmy. Występuje też zdobienie haftowanym pasem przez środek górnej części przyszwy od palców do krawędzi przyszwy.

rycina 7W drugiej poł. XI wieku ciżmy zaczęły przybierać płytszą formę i zanikło rozcięcie z przodu lub z boku. Obok nacięć na rzemień pojawiły się nacięcia na mocowanie ostrogi. Nosek zaczyna się wydłużać. Górna cześć przyszwy jest częściej bogato zdobiona haftami o ornamentyce romboidalnej i esownicowej (ryc. 7). Częstym motywem był też szereg ażurowych nacięć biegnących pasami przez środek górnej części przyszwy.

rycina 8W pierwszej poł. XII wieku upowszechniła się ornamentyka ażurowa i romboidalna. Jako zdobnictwo można tez uznać zszycie ozdobnym ściegiem kłosowym podeszwy z przyszwą w jednym przypadku. Maleje do dwóch liczba nacięć na rzemień mocujący do stopy. W XIII wieku w zdobnictwie zaczęto stosować ozdoby z metalu, prawdopodobnie w postaci ćwieków, o czym świadczą rzędy nakłuć tuż nad podeszwą (ryc. 8).Obuwie tego rodzaju na Śląsku znane jest z Wrocławia, Opola i Nysy. Z dalszych terenów Polski ciżmy znaleziono dotychczas w Gdańsku.

Trzewiki

Trzewiki są najpłytszą formą obuwia, zbliżoną do współczesnych sandałów. Jest to obuwie z niską cholewką okrywającą palce, piętę oraz w mniejszym lub większym stopniu przedstopie i śródstopie. Prawdopodobnie były używane w porach ciepłych i suchych. Górna krawędź cholewki nie sięga kostki, a z przodu przyszwa jest głęboko wycięta, ukazując podbicie stopy. rycina 9Trzewiki pojawiają się w nawarstwieniach archeologicznych od X wieku. Najwięcej trzewików znajduje się w materiałach datowanych na XII-XIV wiek. Ich forma nie zmieniała się tak bardzo jak formy poprzedniego obuwia. Różnicuje je głównie ornamentyka i forma noska. Od X-XI wieku w trzewikach nosek był zaokrąglony, a w niektórych przypadkach nawet tępo ścięty (ryc. 9). Mocowano trzewiki podobnie jak inne formy obuwia za pomocą rzemienia przewlekanego przez nacięcia na skórze obuwia koło kostki lub też nie stosowano żadnego mocowania (ryc. 9). Od początku występowania trzewików pojawia się zdobnictwo ażurem. Zdobiona była cała górna powierzchnia przyszwy. Rządki ażurowych nacięć biegły wokół wycięcia przyszwy z przodu i poprzez środek górnej powierzchni. Po przeciwległych stronach trzewika znajdowały się z reguły dwa nacięcia na rzemyk.

W poł. XI wieku w zdobnictwie trzewików pojawił się w hafcie motyw romboidalny. W drugiej poł. XI wieku nacięcia na rzemyk zaczynają przybierać ozdobna forma łódkowata, podobnie jak ażur na górnej powierzchni przyszwy. Poprzez ażurowe nacięcia wzdłuż górnego brzegu cholewki mógł być przewlekany rzemień. Nadal popularne są ażurowe pasma wzdłuż wycięcia przyszwy z przodu.

rycina 10W pierwszej poł. XII wieku górne brzegi cholewki częściej przybierały formę rogów lekko zachodzących na nogę. Upowszechniła się ornamentyka romboidalnych haftów połączonych z esownicami. Nadal popularne były podłużne, łezkowate nacięcia na górnej powierzchni przyszwy, które niekiedy pokrywały całą górna powierzchnię przyszwy (ryc. 10). Noski trzewików zaczynają przybierać bardziej wydłużoną formę, a wycięcie z przodu na stopę stało się coraz głębsze przy jednoczesnym, coraz wyraźniejszym zachodzeniu rogów cholewki na nogę.

rycina 11W drugiej poł. XII wieku w zdobnictwie często występuje lamówka wokół górnych brzegów cholewki. Forma trzewika stała się bardziej wycięta na stopę, a nosek szpiczasty. Obuwie to najwcześniej osiągnęło formy bardzo ozdobne. Można wiec przypuszczać, że najczęściej było noszone przez zamożniejsze kobiety. Dwa egzemplarze pochodzące z Wrocławia, datowane na XII wiek, ozdobione były blaszkami ze złota i miedzi ułożonymi na przyszwie na planie trapezu (ryc. 11 i 12). Mniej kosztowne, ale również efektowne ozdoby wyrabiano z ołowiu i cyny. Trzewiki na Śląsku znane są z Wrocławia i Opola. Poza Śląskiem kilka sztuk znaleziono również w Gdańsku i na Wolinie.

rycina 12Obuwie w XII i XIII wieku miało noski okrągłe lub płasko ścięte. Pod koniec XIII wieku noski zaczynają przybierać smuklejszą formę i wydłużać się, aby stać się zupełnie ostre w XV wieku. W materiałach z opisywanych stanowisk nie natrafiono na obuwie z długim noskiem, co nie oznacza, ze takie obuwie nie było noszone na średniowiecznym Śląsku.

Podeszwy

Podeszwa jest częścią obuwia stykającą się bezpośrednio z podłożem podczas chodzenia. Części składowe podeszwy to nosek, przedstopie, śródstopie i pięta.rycina 1W opracowywanych materiałach można wyróżnić 34 podeszwy należące do osób dorosłych i 9 należących do dzieci. Ogółem materiały zawierają 13 całych podeszew i ponad 126 fragmentów. Podczas użytkowania obuwia najbardziej ściera się nosek i pięta podeszwy, partią najlepiej się zachowującą jest śródstopie. Ponieważ podeszwa jest częścią obuwia najbardziej narażoną na zużycie ze względu na bezpośrednią styczność z ziemia, dlatego była ona wykonywana ze skóry grubej, odpornej na ścieranie i nie przepuszczającej wody. Podeszwy znalezione na stanowiskach archeologicznych w Opolu produkowane były ze skóry o grubości nawet 3 mm, pojedynczej lub podwójnie klejonej. Do przyszew mocowane były nicią lub rzemykiem albo też na oba sposoby jednocześnie. Niekiedy szew miedzy podeszwa a przyszwa był specjalnie eksponowany jako element dekoracyjny. Podczas szycia przebijano z reguły skórę na wylot tak, że szew obejmował liczko i mizdrę. W dwóch wyrobach z Wrocławia datowanych na drugą poł. XIII wieku szew został ukryty w grubości skóry obejmując tylko mizdrę (ryc. 1).Wykonując podeszwy wycinano je z jednego kawałka skory, niekiedy sklejając je lub zszywając z kilku warstw. Długość podeszew należących do obuwia dorosłych waha się miedzy 24 i 9 cm, dla dzieci od 20 do 7,5 cm. Szerokość w śródstopiu podeszew męskich wynosi 4,6-4,2 cm, kobiecych 2,6-4,4 cm, zaś dziecięcych 3,2-4,8 cm. Szerokość w przedstopiu podeszew obuwia dla dorosłych to 8,7-5,2 cm, dla dzieci 8,1-2,5 cm. Szerokość w pięcie obuwia dla dorosłych wynosi 8,1-3,3 cm, dzieci 5,3-3,3 cm. Odległość miedzy dziurkami szwu w obuwiu dla dorosłych przeciętnie wynosi od 0,1-0,7 cm, dla dzieci 0,1-0,5 cm, zaś odległości dziurek od krawędzi w obuwiu dla dorosłych waha się od 0,5 do 0,1 cm, dla dzieci 0,3-0,1 cm.

W X i pierwszej poł. XI wieku występują podeszwy tęponose zakończone zaokrąglonym noskiem i okrągła piętą bez przewężenia w śródstopiu. Strona zewnętrzna była w większości przypadków nieco wypukła. Pojawiają się podeszwy z lekko zaznaczonym przewężeniem stopy, przypominające kształtem ziarno fasoli. Obok tych form wystąpiły również podeszwy średnich, kobiecych rozmiarów, ostrzej zakończone i o słabo zaznaczonym śródstopiu. W drugiej poł. XI wieku sytuacja nie ulega zmianie. Obok form okrągło zakończonych z przodu, występują formy zakończone ostrym noskiem. Konstrukcja podeszew była jednolita.

rycina 2W XII wieku nadal występują wszystkie wcześniejsze formy ze zmianą stosunku ilościowego na korzyść podeszew z ostro zakończonym noskiem. Podeszwy zaczynają być coraz bardziej zwężone i głębiej wycięte w śródstopiu od wewnętrznej strony. Nosek i pięta nadal pozostały zaokrąglone. Kształt podeszwy przystosowywany był coraz wyraźniej do anatomicznego kształtu stopy (ryc. 2). Formy podeszew damskich w XII wieku nawiązują do rysunku stopy ludzkiej, były przewężone w śródstopiu, a zaokrąglone w pięcie i nosku. W drugiej poł. XII wieku nosek zaczyna być coraz silniej podkreślany. Pod koniec XII wieku pojawiają się formy coraz bardziej ostronose i węższe (ryc. 2), nawiązujące do późniejszych gotyckich form o bardzo długim, wąskim nosku i dużym przewężeniu śródstopia. W XII i XIII wieku szew był oddalony od krawędzi na średnio 0,4 cm. Pod koniec XII wieku pojawiają się podeszwy sklejone z dwóch kawałków skory (Opole, Wrocław). rycina 3 W XIII wieku nosek staje się coraz silniej wydłużony , aby w XIV wieku stać się ostry i szpiczasty. W materiale wciąż pojawiają się podeszwy charakterystyczne dla IX-X wieku z niedostatecznie wykształconym śródstopiem i zaokrąglonym noskiem (ryc. 3). Formy podeszew XIII wieku nawiązują do anatomicznego rysunku stopy, śródstopie jest dobrze wykształcone, lekko przewężone (ryc. 4, 5 i 6).

rycina 4 rycina 5 rycina 6

W drugiej poł. XIII wieku występują podeszwy z bardzo silnym przewężeniem śródstopia (ryc. 7, 8, 9, i 10) które trwają do XV wieku. Forma ta zmierza do silnego zwężenia całej podeszwy oraz wydłużenia noska i pięty. Jest charakterystyczna dla XIV wieku. W XIV i XV wieku szew jest oddalony na odległość 0,3 cm i mniej.

rycina 7 rycina 8 rycina 9 rycina 10

Formy podeszew męskich zmieniały się wolniej niż kobiecych. Najbardziej niekształtne pozostały podeszwy dziecięce. Są to przeważnie formy jajowate lub trapezowate ryc. 11, 12, 13 i 14). Podeszwy starsze mają szew mniej regularny, im młodsze tym szew staje się bardziej regularny.Od XIV wieku zaczynają się pojawiać podeszwy wykrawane z drewna (ryc. 15). Po jednym egzemplarzu takiej podeszwy znaleziono we Wrocławiu i w Nysie.

rycina 11 rycina 12 rycina 13 rycina 14 rycina 15

W skład obuwia oprócz części najbardziej podstawowych jak przyszwa i podeszwa wchodzą również inne elementy, wzmacniające konstrukcję obuwia. Należą do nich : zelówki, obcasy, podpiętki, zapiętki, kliny, uszczelki, lamówki, wzmacniacze, rzemienie i łaty. Części te wystąpiły również w opisywanym materiale archeologicznym

Zelówki

rycina 16rycina 18rycina 17Zelówka jest częścią składową spodu obuwia, przymocowana do podeszwy od zewnątrz pod przedstopiem i pod palcami. Funkcją zelówki jest wzmocnienie i ochrona podeszwy przed przedwczesnym zużyciem. W materiałach znaleziono 2 zelówki datowane na drugą poł. XIII wieku. Ich długość wynosi 12 i 9 cm, zaś szerokość 8 i 6 cm. Jedna z nich ma zaznaczone przedstopie o ostrym nosku (ryc. 16), natomiast druga posiada przedstopie słabo wykształcone (ryc. 17). Pochodzą z obuwia należącego do osób dorosłych. Zelówka z wykopalisk w Opolu ma zaokrąglony nosek i wydłużony szpiczasty drugi koniec, być może aby lepiej przylegała do spodu obuwia (ryc.18).

Obcasy

rycina 19 rycina 20 rycina 21 rycina 22 rycina 23 rycina 24

Obcas jest częścią składową spodu obuwia będącą podkładką pod tylną część podeszwy, na której opiera się pięta. Obcasy znajdowane są jedynie pod zelowanym obuwiem. W opracowywanych materiałach wystąpiły 5 całych obcasów i 2 fragmenty, datowane na XIII wiek. W większości są to formy owalne, z krawędzią prosta (ryc. 19, 20, 21, 22 i 23), jeden z piętą ostro zakończoną (ryc. 24). Wszystkie są półkoliste, mniej lub bardziej regularne. Jeden z obcasów ma kształt zbliżony do trapezu (ryc. 22). Długość obcasów mieści się miedzy 8-5 cm, a szerokość 7,5-5 cm. Należą one do obuwia osób dorosłych. Długość odstępu miedzy zelówką a obcasem waha się w granicach 2 cm.

Podpiętek

Podpiętek jest częścią składową obuwia mająca kształt i wymiary części podpodeszwy lub obcasa. W obuwiu występuje po wewnętrznej stronie podeszwy. W opracowywanych materiałach wystąpiły 2 podpiętki, oba zachowane w całości. Najstarszy wyrób tego rodzaju pochodzi z XIII wieku, ma kształt półkolisty o wymiarach 6x7,5 cm . Drugi wyrób datowany na 2 poł. XIII wieku ma podobny półkolisty kształt. Podpiętki miały na celu wzmocnienie podeszwy i podniesienie komfortu obuwia

Zapiętek

rycina 25 rycina 26 rycina 27

Zapiętek jest to cześć składowa cholewki, przyszyta od wewnątrz do mizdry, obejmującą boki i tył pięty, mająca na celu ochronę pięty przed uderzeniem oraz usztywnienie tylnej części obuwia. Sporządzano je z bardzo miękkiej skóry. Najwcześniejsze zapiętki pochodzą z XII wieku. Zapiętki w większości zachowały się w całości. Z reguły mają formę trójkątną (ryc. 25, 26 i 27) rzadziej trapezowatą. Długość ich wynosi od 21,5 do 6 cm, szerokość 13-2 cm. W materiałach ze Śląska znaleziono 19 zapiętków, w tym 3 fragmenty. Większość pochodzi z drugiej poł. XIII wieku.

Klin

rycina 28Klin jest częścią składową cholewki w kształcie szerokiego pasa rozszerzonego u góry. Pierwsze kliny pochodzą z XII-XIII wieku. W nawarstwieniach wystąpiło 11 klinów, wszystkie zachowane w całości. Mają formę trójkątną (ryc. 28), w jednym przypadku zbliżoną do równoległoboku. Długość ich waha się od 11,5 do 2,7 cm, szerokość 0,9-2 cm. Kliny naszywane były od zewnątrz na piętę w celu jej wzmocnienia.

Uszczelki

rycina 29, 30 rycina 31, 32

Pełniły funkcje uszczelki i usztywniacza miedzy obrzeżem podeszwy a przyszwą. Występują w materiałach od X-XII wieku. W większości zachowały się w nawarstwieniach w całości, ze 104 uszczelek tylko 39 zachowało się fragmentarycznie.Naczęściej maja formę paska grubej skóry, niekiedy jednostronnie ścienionego (ryc. 29, 30, 31 i 32). Mogą mieć przekrój łukowaty lub klinowaty. Długość waha się miedzy 4,5 do nawet 30 cm, szerokość 0,2-0,9 cm. Występują powszechnie na stanowiskach średniowiecznych Wrocławia i Opola.

Lamówki

Lamówka to pojedynczy lub podwójnie złożony pasek skóry służący do oblamowania brzegów części składowych cholewki. Lamówki występują od X-XI wieku. Zachowały się przede wszystkim we fragmentach. Z 41 opisywanych lamówek tylko 4 zachowały się w całości. Długość zachowanych fragmentów wynosi od 6 do 28 cm, szerokość 0,2-1,2 cm. Prawie na wszystkich fragmentach występują ślady szwu. Przyszywane były przeważnie ściegiem na okrętkę. Jeden egzemplarz z XI-XII wieku zdobiony był nacięciami. Lamówki występują licznie zarówno w Opolu, jak i we Wrocławiu w nawarstwieniach od X do XIII wieku.

Wzmacniacz

Wzmacniacz jest częścią składową lamówki okalającej cholewkę. Służył on do wzmocnienia obrzeża obuwia w miejscu najbardziej narażonym na rozerwanie w momencie wkładania i w trakcie noszenia obuwia. W nawarstwieniach z XII, XIII i XV wieku z Wrocławia wystąpiły 3 wzmacniacze, zachowane w całości, wszystkie o takiej samej, trapezowatej formie z długimi fragmentami lamówki.

Rzemienie

rycina 33Rzemień w obuwiu jest częścią składową cholewki służącą do lepszego zamocowania obuwia na stopie. Niekiedy zamiast pasków skóry stosowano odpowiedniej grubości sznury z łyka, co można zauważyć na przykładzie jednej z cholewek trzewika opolskiego z XII wieku (ryc. 33). Rzemieni znaleziono ogółem 53, w tym większość we fragmentach. Długość znalezionych fragmentów rzemieni waha się od 6 do 36 cm, szerokość od 0,1-1 cm. Czasami rzemienie posiadały węzły na jednym lub rzadziej na dwóch końcach. Niekiedy dwa lub więcej rzemieni było połączonych w całość. Pojedyncze egzemplarze nie zawsze były jednolitej grubości, często zwężały się w kierunku końca, prawdopodobnie w celu ułatwienia zawiązania. W jednym egzemplarzu koniec rzemienia zakończony jest rozcięciem w kształcie pętelki. Rzemienie występują powszechnie w nawarstwieniach od X do XIV wieku.

Łaty

rycina 34rycina 35Pierwsze łatane obuwie pojawia się w poł. X wieku. Na uwzględnianych stanowiskach znaleziono15 całych łat i 45 fragmentów. Łaty występowały w formie kawałka skóry o kształcie owalnym, trójkątnym, czworobocznym, wielokątnym lub nieregularnym (ryc. 34 i 35). Wymiary są bardzo zróżnicowane i nie są zależne od kształtu łaty. W łatach stosowano szew nieregularny o odległościach miedzy dziurkami szwu od 0,1-0,5 do 1,2-1,5 cm. W trzech przypadkach łaty przymocowano do obuwia za pomocą rzemieni. Ponieważ częścią najbardziej narażoną w obuwiu na ścieranie jest podeszwa, więc też podeszwa była najczęściej poddawana łataniu.

Agata Matyschok-Nyckowska