Obyczaje

Obyczaje

Słownik archaizmów

z pamiętników Jana Chryzostoma Paska..
 

Ablegat - posłaniec.
Absentować się - być nieobecnym.
Abszyt - zwolnienie z wojska.
Aczci - aczkolwiek, chociaż.
Adaptowany - dostosowany, urządzony.
Admonicyja - upomnienie.
Adonides - ulubieniec.
Adwena - przybysz.
Adwersarz - przeciwnik.
Afektacyja - życzenie, usłużność; za afektacyją - na żądanie; afektować - gorąco pragnąć, życzyć sobie, prosić.
Aflikcyja - utrapienie.
Agitować się - odbywać się, dziać się, obradować.
Agnuszek - baranek z ciasta.
Agrykultura - uprawa roli.
Akces - dostęp, przystęp.
Akcyja - skarga, proces.
Akomodować - stosować, przystosować, ułożyć; akomodować się - stosować się, przysługiwać się, starać się przypodobać.
Alegować - przytaczać.
Alienować się - usuwać się, trzymać się z daleka.
Alternata - odmiana; alternatą - na przemiany.
Amicycyje - przyjaźnienie się, miłostki.
Amirał - admirał.
Andżar - krzywy nóż, puginał turecki.
Animadwersyja - zwrócenie uwagi, baczność.
Animować - ożywiać, zagrzewać.
Antecesor - przodek, poprzednik.
Aparament - urządzenie, sprzęt.
Aparat - przybory liturgiczne.
Aplauz - zapał, entuzjazm.
Aplikować (się) - przystosować, zaprawiać (się).
Apostazyja - odszczepieństwo.
Aprehensyja, aprensyja - przejęcie się, strapienie, zmartwienie, chorobliwa zgryzota.
Aprobacyja - potwierdzenie, uznanie.
Apropryjować - odstąpić na własność.
Arbiter - świadek nie biorący czynnego udziału w obradach.
Aretalog - głosiciel cnót, panegirysta.
Armata - broń, rynsztunek wojenny, artyleria; przy armacie - przy wojsku; armatny - uzbrojony.
Armować się - uzbrajać się, przygotowywać się do ataku.
Artykuły - przepisy obowiązujące w czasie wyprawy, regulamin.
Asawuła - oficer kozacki.
Astrofil - miłośnik gwiazd.
Asumpt - pobudka, zachęta.
Asystencyja - asysta, świta, poczet zbrojny magnata.
Atestacyja - zaświadczenie, poświadczenie.
Auksyliarny - posiłkujący.
Austeryja - gospoda.
Awersyja - przeciwdziałanie, odwrócenie.
Awiza - zapowiedź, nowina, ulotka z wiadomości.
Awizacyja - uwiadomienie, odpowiedź; awizować - uwiadomić, uprzedzić.
Ażeby - ażby, dopóki by.
Bachmat - koń tatarski krępej budowy.
Balasy - balustrady, poręcze.
Bandolet - krótka strzelba.
Bania - naczynie w kształcie dyni.
Barwa - liberia, mundur.
Basarunek - odszkodowanie za pobicie.
Bazar - rynek obozowy.
Beluard, beluarda - baszta, narożnik warowni.
Berdysz - topór na długim drzewcu, halabarda.
Berło - drąg, na którym siada tresowane ptactwo myśliwskie.
Bezuard, bezoard - kamień wyjęty z jelit kozy perskiej lub lamy, używany jako lek.
Biługa, bieługa - ryba z gatunku jesiotrowatych.
Birkut - gatunek sokoła.
Blachmal - piana na roztopionym srebrze; blachmalowy - popielaty, siwy.
Błąd - błądzenie.
Boćwina - litewska potrawa z łodyg buraczanych.
Boćwinkowie - obelżywe przezwisko Litwinów.
Borgowy - kredytowy, dłużny, czekający zapłaty.
Brakować - przebierać.
Brodofijasz - brodacz.
Bulwark - murowana grobla, molo.
Buńczuk - ogon koński osadzony na długim drzewcu, oznaka wyższego dowódcy.
Burdziak - wór skórzany na wodę lub wino.
Buzdygan - rodzaj buławy z główką o różnych kształtach.
Cale - zgoła, całkowicie, zupełnie.
Cenzura - nagana, krytyka.
Cerberowy - piekielny.
Certować - współzawodniczyć.
Charakter - pismo, sposób pisania.
Charakternik - człowiek posługujący się czarami, czarownik.
Chleb - wynagrodzenie za służbę, pobory, dochody.
Chłodnik - altanka, szałas.
Choleryk - zagorzalec, popędliwiec.
Chrapki - trafem.
Chrest - krzyż.
Chyżego zaciągać - naglić do pośpiechu.
Ciągnienie - pochód.
Cieplice - ciepłe kraje.
Cug - zaprzęg.
Cyga - bąk, zabawka dziecięca.
Cyment - cynamon.
Cyrkumferencyja - okoliczne towarzystwo; obwód.
Cyrkumspekcyja - rozwaga.
Cyrkumstanci - stojący naokoło.
Cyrkumstancyje - okoliczności; dodatkowe modlitwy.
Czambuł - zagon, podjazd.
Czasować - odkładać do czasu.
Czata - szpiegowanie, zwiady; oddział jazdy posłany na zwiady, podjazd.
Czeladź - pachołkowie służący razem ze szlachtą w chorągwiach.
Czerńcy - zakonnicy w kościele greckim, tak nazwani od czarnych habitów.
Człapią jechać - jechać powoli.
Czołn - czółno.
Czosnek - rogatka, palisad.
Czuć się - wiedzieć o sobie; nie czuć się w czym - nie poczuwać się do czego.
Czułość - czujność; czuły - czujny.
Czupel - cypel, klin.
Damnifikacyja - uszczerbek, szkoda.
Deboszant - hulaka; deboszować - hulać.
Defalka - potrącenie, obniżenie długu lub czynszu.
Deklaracyja - oznajmienie, obwieszczenie; przyrzeczenie, obietnica; deklarować - oświadczać, oznajmiać, wyjawiać; przyrzekać, obiecywać.
Delator - donosiciel.
Delektować kogo - sprawiać komu przyjemność, cieszyć.
Deliberacyja - namysł, rozwaga; o deliberacyję prosić - prosić o czas do namysłu; deliberować - rozmyślać, rozważać; d. Się - namyślać się.
Delirować - cierpieć na obłąkanie.
Denegować - odmówić.
Depauperacyja - zubożenie.
Dependencyja - zawisłość, zależność.
Depopulacyja - spustoszenie, wyludnienie.
Deprekacyja - przeprosiny, ukorzenie się.
Deresz - koń maści czerwonej lub czarnej z białą; dereszowaty - upstrzony jak deresz.
Destynowany - wyznaczony.
Deszczka - deszczułka.
Dezolacyja - spustoszenie.
Diak - sekretarz.
Domóc się - dopaść.
Donatywa - podatek.
Donośny - dobrze niosący.
Dopowiedzieć - dać znać, donieść.
Do razu - od razu.
Dostaje - wystarcza, nie brak.
Dostarczyć - zdążyć.
Dostawać - czekać.
Drewno - szubienica.
Drugi - ten i ów, niejeden.
Drzemlik - gatunek sokoła.
Dubas - statek używany do spławu Wisłą.
Dubitować - powątpiewać.
Duha - obłąk przymocowany do chomąta.
Dukt - ciąg, bieg.
Duszkożby - oby! Gdyby też!
Dusznie - z całej duszy, szczerze.
Dworski - dworzanin.
Dwuraźny - podwójny.
Dy, dyć - przecież, wszakże.
Dyfamacyja - zniesławienie.
Dyferencyja - różnica.
Dyl - tarcica, deska.
Dylekta - kochanka, miłośnica.
Dysgresyja - dygresja.
Dyskrecyja - łaska.
Dyskwizycyja - dochodzenie, spór.
Dysocyjacyja - rozstanie, rozłąka.
Dysponować (się) - przygotowywać (się) na śmierć.
Dyspozycyja - rozporządzenie; gotowość, ochota; przygotowanie na śmierć.
Dystancyja - odległość.
Dystrakcyja - rozerwanie, niepokój.
Dyszkurować - rozmawiać, rozprawiać.
Dywinować - przeznaczać.
Dyzarmować - rozbroić.
Dyzgust - obelga, zniewaga, przykrość, nieprzyjemność.
Dziaha - rzemień, pas; arkan.
Dziecinny - ze strony dzieci, dotyczący dzieci, należący do dzieci.
Dzieło - sprawa.
Dżyryda - włócznia.
Efekt - skutek, wykonanie.
Egzacerbacyja - rozjątrzenie; Egzacerbować rozjątrzać.
Egzekucyja - wykonanie wyroku sądowego.
Egzenterowany - wypatroszony.
Egzorbitancyja - nadużycie, wykroczenie; egzorbitować - wykraczać.
Egzorta - nauka; pogróżka.
Ekonomika - gospodarowanie.
Ekscypować - wyjmować, odróżniać.
Eksekracyja - zaklęcie.
Ekskuzacyja - wymówka, wybieg.
Ekspedycyja - wyprawa, odprawa; pisma towarzyszące, odpowiedź, załatwienie sprawy; ekspedyjować - wysłać, odprawić, zwolnić; ekspedyjowany - wykonany.
Ekspektatywa - nadzieja, widoki na przyszłość.
Ekspens - koszt, wydatek, rozchód.
Eksperyment - awantura, zatarg, starcie, walka.
Ekspirować - wygasać, kończyć się.
Ekspostulować z kim - spierać się z kim, skarżyć się na kogo, wymawiać komu.
Eksprobrować - wyrzucać.
Elekt - kandydat obrany królem, jeszcze nie koronowany.
Eliberować - uwolnić.
Elokwencyja - sztuka wymowy.
Emiry - listy sułtańskie.
Emolument - pożytek.
Emulować - współzawodniczyć.
Eremita - pustelnik.
Ewakuować - oswobodzić.
Ewent - wynik, skutek.
Fabryka - budowla.
Fakcyja - stronnicze knowanie, intryga, spisek.
Faktor - pośrednik w sprawach gospodarczych.
Fanszlibrowy, fandzlibrowy - srebrny, posrebrzany.
Fant - rzecz wartościowa, drogocenna.
Fawor - łaska, przychylność, protekcja, względy.
Ferezyja - zwierzchnia suknia, długi kabat; ferezyją przykroić - oddać złą przysługę.
Fest - święto.
Fiercyk - fircyk, frant.
Fochy - zaloty, figle.
Fodyna - kopalnia.
Folgować sobie - pozwolić sobie.
Formalny - istotny, mający formalne pełnomocnictwa.
Foryszter - cudzoziemiec.
Fraucymer - zob. Frącymer.
Frącymer, fraucymer - dwór niewieści, damy dworskie; frącymerny - należący do dworu niewieściego.
Frekwencyja - zespół, większa liczba obecnych.
Fryc - nowicjusz flisacki.
Fryszt - czas wolny, odpoczynek; frysztu pozwolić - dać czas wolny.
Fryz - ciężki koń fryzyjski.
Ftyżan - sługa, pokojowiec. .
Garmatka - polewka gęsta z tartego chleba, piwa i żółtka.
Garuga - wiatr z boku wiejący.
Garzć - garść.
Gas - strach, bieda, zguba.
Gaudować - wesoło czas spędzać, zabawiać się.
Gazeta - piosenka okolicznościowa, pamflet, wiersz drukowany ulotnie; nowina.
Gbur - kmieć.
Głupie - głupio.
Golić - gromić, tłuc.
Gołek - golec, hołysz, biedak.
Gomółka - osełka sera.
Gonduła - łódź.
Gospoda - kwatera.
Grąznąć - grzęznąć, tonąć.
Grudny - pełen grudy.
Gruduknąć - zahurkotać, zabulgotać.
Grzeczny - dzielny, energiczny, dorzeczny; przystojny, piękny.
Gubernator - sternik.
Guldynek, guldynka - sztuciec, strzelba myśliwska.
Gwałt - bardzo wiele, mnóstwo.
Gzło - koszula.
Haeredissa, heredissa - dziedziczka.
Hafa - zatoka.
Hakownica - długa rusznica osadzona na hakach i drewnianym klocu.
Harap - łowy, polowanie; po harapie - po sprawie, poniewczasie.
Heredissa - zob. Haeredissa.
Hieroglifik - napis, znak, symbol.
Honor uczynić - oddać uszanowanie, złożyć wizytę.
Horęż - oręż; horężno - orężnie.
Horodniczy - urzędnik ziemski na Litwie opiekujący się miastami.
Hymeneuszowy - weselny.
Impedyjować - przeszkadzać; impedyment - przeszkoda, zawada.
Impet - zapęd, wybuch, pęd.
Importun - natręt.
Impostura - kłamstwo, wmawianie.
Indukcyja - inscenizacja, obraz; indukować - wprowadzać.
Infamija - zniesławienie.
Infanteryja - piechota.
Infestować - nagabywać, napastować, napadać, niepokoić.
Influencyja-wpływ.
Inkarcerować - więzić.
Inkonweniencyja - kłopot.
Inkrement - wzrost.
Inkwijetować - niepokoić.
Inkwirować - badać.
Inkwizować - przeprowadzać śledztwo; inkwizycyja - tu w znaczeniu: śledztwo, dochodzenie sądowe.
Inotescencyje - listy zawiadamiające.Instygator - oskarżyciel, prokurator.
Instytucyja - wykształcenie; uprawnienie.
Insult - nawałność, napaść, najazd; insulty robić - wszczynać burdy, zamieszki.
Insuła -wyspa.
Insza - inaczej, co innego.
Intentować - wnieść, wszcząć.
Interpozycyja - wstawiennictwo; interponować się - wstawić się, przemówić za kim.
Intrata - dochód; intraty wybierać - ściągać dochody.
Intytulacyja - nazwa, napis, tytuł, nagłówek listu.
Inundacyja -potop.
Inwektywa - napaść, zarzut, oskarżenie; inwektywę formować - stawiać zarzut.
Inwencyja - wynalazek; fortel, sztuczka.
Inwitować - zapraszać, namawiać.
Irytować - podkopać, naruszyć.
Izdebny - pokojowy.
Jagoda - policzek.
Jaktancyja - przechwałka.
Jaktura - szkoda.
Janczar - żołnierz doborowej piechoty tureckiej rekrutującej się z brańców chrześcijańskich.
Janczarka - długa strzelba używana przez janczarów.
Jarzyna - zboże jare, siane na wiosnę.
Jaszcz - faska drewniana.
Jawnie - śmiało, bez obawy.
Jaźwiec - borsuk.
Jupka - kurtka.
Jurament - przysięga.
Justyfikacyja - mowa usprawiedliwiająca; justyfikować - usprawiedliwiać, tłumaczyć.
Kabała - intryga.
Kaduk - majętność, która po bezpotomnej śmierci właściciela przechodziła na własność Rzeczypospolitej i należała do rozdawnictwa królewskiego.
Kałauzować - odprowadzać pod strażą.
Kałkan - okrągła tarcza.
Kałmuk - koń kałmucki z okolic Astrachania.
Kamera - izba.
Kancerz - siatka do chwytania ryb.
Kandor - szczerość, poczciwość.
Kańczug - bicz spleciony z rzemieni.
Kapreol - sus, skok, podskok.
Karacyna, karacena - pancerz z metalowej łuski.
Karawan - wóz.
Karbonu - skarbona.
Karpa - pniak z korzeniem.
Kartan - ciężkie działo.
Kartelusz - list, pismo.
Karty - liściki, bilety.
Katan - żołnierz, wiarus.
Kawęczyć - męczyć się.
Kazać - przemawiać.
Kilim - gunia, gruby płaszcz, derka.
Kinal - walet czerwienny albo żołędny.
Klangor - dźwięk.
Klepka - krótka deska dębowa, deszczułka.
Klimakter - przypadek, nieszczęście; Klimakteryki - okresy.
Klimkiem rzucać - zmyślać.
Koadiutor - pomocnik.
Kobiel - kobiałka.
Kobuz - mały ptak drapieżny.
Kolegat - współtowarzysz, towarzysz.
Kolet - kabat.
Koligacyja - pokrewieństwo; sprzymierzenie; Koligat - powinowaty, spokrewniony; sprzymierzeniec, sojusznik.
Koloryzować - przedstawiać w piękniejszym świetle; k. Się - zabarwiać się.
Kołowanie - obrady koła rycerskiego.
Komenda - dowództwo, kierownictwo; zaloty, konkury.
Komiliton - towarzysz broni.
Komitywę mieć - żyć w przyjaźni.
Komonik - jazda bez taboru, oddział jazdy.
Kompanija - towarzysze, towarzystwo; zjazd towarzyski, zabawa; jednostka w organizacji piechoty i artylerii pieszej.
Kompensować - odpłacać, nagradzać.
Komplacencyja - wzięcie, upodobanie.
Komplement - skłonność, grzeczność.
Kompozycyja - budowa ciała.
Komprobowany - potwierdzony.
Komput - zastęp, poczet, szereg.
Koncent - melodia, śpiew.
Kondekorowany - ozdobiony.
Kondemnata - wyrok zaoczny.
Kondenscencyja - zjazd sądu na miejsce sporu.
Kondolencyja - mowa żałobna.
Kondycyja - wartunek.
Kondyment - przyprawa.
Konfekty - smażone owoce, suche konfitury.
Konferencyja - porozumienie.
Konferowany - przekazany, nadany.
Konfesaty - zeznania przed sądem, wyznania na torturach.
Konfidencyja - poufałość, zaufanie; konfident - zaufany przyjaciel; konfidować - ufać, zwierzać się.
Konfirmować - utwierdzać; konfirmowany - potwierdzony.
Konformować - układać; k. Afekt - sprzyjać.
Konfrontować - obliczać, zestawiać.
Konfundować - mieszać, zawstydzać, niepokoić, gnębić, gromić; k. Się - przejmować się.
Konfuzyja - wstyd, zawstydzenie; zamieszanie trwoga; klęska; awantura, niepokój.
Kongregaci - zgromadzeni.
Koniunkcyja - połączenie, przymierze.
Konkredować - zawierzyć.
Konkurencyja - ubieganie się, staranie.
Konsekracyja - wyświęcenie; konsekrować poświęcić.
Konsens - zgoda.
Konsolacyja - pocieszanie.
Konsukcesor - współdziedzic.
Konsyderacyja - uwaga, uznanie, myśl.
Konsyliarz - doradca.
Konsystencyja - leże wojskowe.
Kontempt - obraza, zniewaga.
Kontentacyja - zaspokojenie (pieniężne), odprawa; w kontentacyjej - dla odwdzięczenia się; kontentować się - zadowalać się, cieszyć się.
Konterfekt - obraz; przykład.
Kontestacyja - zaświadczenie, stwierdzenie.
Kontradykcyja - sprzeciw; kontradykować - sprzeciwiać się.
Kontrować - sprzeczać się.
Kontrowersyja - spór, dysputa; kontrowertować - spierać się, utrzymywać.
Kontumelija -zniewaga.
Kontynencyja - umiarkowanie.
Konwent - klasztor.
Konwersacyja - rozmowa; obcowanie, przestawanie z kim; zabawa, hulanka; konwersować - rozmawiać.
Konwinkować - przekonywać.
Konwokacyja - sejm przed elekcją króla, sejm konwokacyjny; konwokować - zwołać, pospraszać.
Korespondencyja - związek, stosunek; korespondować - zgadzać się.
Korumpujący - niszczący.
Kosz - obóz.
Kotły - rodzaj bębnów używanych w jeździe.
Kożdy - każdy.
Krątwa - krzątanina.
Kredens - list wierzytelny; kredensować - służyć, przewodniczyć.
Krewność - związek, pokrewieństwo.
Króbka - koszyk.
Kryminał - sprawa gardłowa.
Kukuć - dudek.
Kukułka - nierządnica.
Kurfistrz - kurfist, elektor: tytuł przysługujący kilku książętom niemieckim posiadającym prawo wybierania cesarza.
Kurzej - rodzaj hermafrodyty: kura piejąca i nie niosąca jaj.
Kuszyk - kubek.
Kwadrować - ułożyć.
Kwater - łaska, przebaczenie.
Kwatera - odcinek, posterunek; mieszkanie, stancja.
Kwef - zasłona, welon.
Kweres - zgiełk, zamieszanie.
Largicyja - datek, hojność.
Latr, łatr - sążeń.
Ląd - miejsce dogodne do lądowania.
Legacyja - poselstwo.
Legumina - żywność dla załogi (jarzyny, kasza, groch, mąka).
Lelek - kozodój: mały nocny ptak.
Lgnący - błotnisty, lepki.
Lice - oczywisty dowód winy.
Licencyja - przywilej, uprawnienie.
Ligament - węzeł.
Limitować - odłożyć, odroczyć; l. Sesyją - zawiesić obrady.
Liszka - lis.
Lisztwa, listwa - półka.
Lokacyja - lokowanie, umieszczenie.
Lubo, luboć - lub; chociaż.
Ludzie okrętni - zob. Okrętni ludzie.
Ludzki - towarzyski, uprzejmy; ludzkość - uprzejmość.
Luźni, luzacy - czeladź obozowa
Ławka - kładka.
Łączek - drewniany kabłąk siodła.
Łożna choroba - tyfus
Łubie - osłona łuku.
Łuszczy bochenek - pasożyt, darmozjad.
Łysta, łytka - łydka.
Machlerz - oszust.
Magnificencyja - okazałość.
Majak - znak.
Majdan - wolny plac w obozie.
Mandat - pozew do sądu; m. Wydać - pozwać przed sąd.
Manele - bransolety; kajdanki.
Maniera - obyczaj, sposób ułożenia; był maniery - był w stylu.
Manualista - sekretarz.
Mars - mina groźna, wojownicza, śmiała; marsem patrzeć - patrzeć gniewnie, groźnie; marsowy wojenny.
Mastykować - smarować; mówić rzeczy nieprzyjemne.
Masztalerz - stajenny.
Mdłość - omdlenie, słabość.
Medyjana - żyła.
Medyjator - pośrednik; medyjować - pogodzić, wystąpić rozjemczo.
Metr - mistrz, znawca.
Męcherzyna - worek z pęcherza.
Miarę brać - porównywać, wnioskować.
Mienić - zmienić, odmienić.
Mieścki - miejski.
Miesiąc - księżyc; miesiącem - półkolem, półksiężycem (na tatarski sposób).
Minister - duchowny protestancki, pastor.
Minucyjarz - piszący kalendarze z przepowiedniami pogody, kalendarzopis.
Miryjady - dziesiątki tysięcy.
Mizeryja - nieszczęście, bieda.
Młożyć - mnożyć.
Modestyja - skromność.
Modlić się - błagać; modlitwa - błaganie, prośba.
Monaster - klasztor.
Mortyfikować - uśmiercać.
Mostem - pokotem.
Multyplikować - rozmnażać.
Musztułuk - nagroda, podarunek; wiadomość.
Myszka - koń "myszaty", koloru myszy.
Nabicie - nabój, strzała.
Na czas - chwilowo, wtedy właśnie.
Na dowód - natomiast.
Nad prawo - wbrew prawu.
Nadsadzić się - przesadzić.
Nadwyrężyć - okaleczyć, nadszarpnąć.
Nad zamiar - nadspodziewanie.
Nafasować - nabić.
Nagalić - nastręczyć.
Na głowę - co do jednego.
Najliszszy - najlichszy.
Najść - znaleźć.
Na odwrót - z powrotem.
Napaść - natrafić.
Naprztykanie - strzelanina.
Na rozjeznym - rozstając się, odjeżdżając.
Nawa - okręt, łódź.
Nawidzieć, nawidzić - lubić, kochać, miłować.
Nawigować - żeglować; nawigujący - żeglarz.
Necesytować - przymuszać.
Niebronny - dozwolony.
Nie doszło - niespełna.
Niedyskretny - przykry.
Niepyszny - skromny, pozbawiony wyniosłości.
Niestatek - człowiek niestateczny, bałamut, pędziwiatr.
Niewczasować - nie dawać wczasu, niepokoić.
Niewdzięczność - nieuprzejmość.
Niewinny - nie zawioniony, nie uzasadniony; niewinnie - bezpodstawnie.
Niewód - wielka sieć rybacka; może także: miejsce, gdzie ryby łowiono i sprzedawano.
Niskąd - znikąd.
Niżeli - niż; zanim.
Nominat - mianowany przez króla, ale jeszcze nie potwierdzony przez papieża, biskup lub arcybiskup.
Nowotny - nowo mianowany; nowotna towarzyszka - nowicjuszka.
Obaczyć się - oprzytomnieć, przyjść do siebie.
Obces, obses - natarczywie, na oślep.
Obciąć - pociąć, pokiereszować.
Obedyjencyja - posłuch, posłuszeństwo.
Obesłać - zawiadomić. Obwieścić o czym przez posła; o. Się - zmówić się.
Obiekcyja - zarzut.
Obiesić - obwiesić, powiesić.
Obleżeć się - zależeć się, zasiedzieć się.
Obligować - zobowiązywać.
Obmawiać się - tłumaczyć się.
Obrzedni - rzadki, niezbyt gęsty.
Obserwancyja - poważanie.
Obses - zob. Obces.
Obsyłać - posyłać stale.
Obująć - objąć.
Oburzyć się o kogo - powstać przeciw komu.
Ochota - chęć, pragnienie, zapał; wesołość, humor; zabawa, biesiada; ochotę uznać - doznać życzliwego przyjęcia; ochotnikiem - na ochotnika.
Odbyt na co - ubytek w czym.
Odgromić - odbić, uwolnić.
Odkładać - zob. Odłożyć.
Odłożyć - odbić od brzegu, odpłynąć.
Odpowiedać - odgrażać się, grozić.
Ofensa - uraza.
Oficyjalista - urzędnik.
Ogłos - okrzyk, obwieszczenie.
Ojczyzna - ojcowizna.
Okazyja - powód, okoliczność; walka, bitwa, potrzeba; okazyją dawać - dawać przyczynę do zwady, zachowywać się zaczepnie.
Okrętna umiejętność - sztuka żeglarska, marynarska; okrętni ludzie - marynarze.
Okryty - liczny.
Okulat - naoczny świadek.
Okurzyć - osmolić dymem armatnim.
Olegać - dawać się schwytać.
Olsnąć - oślepnąć.
O male - mało.
Omawiać się, omówić się - wymawiać się, usprawiedliwiać się.
Omieszkać, omieszkiwać -zaniedbać, opóźnić się.
Ominować - wróżyć.
Omówić się - zob. Omawiać się.
Opieszyć - z jazdy zmienić w piechotę.
Oponować (się) - przeciwstawiać, bronić (się); o . się przy kim - ująć się za kim.
Opończa - obszerny płaszcz bez rękawów chroniący od deszczu.
Oprawny - oprawiony; oczyszczony.
Opres - pognębiony, skazany.
Opresyja - krzywda, ucisk.
Ordynacja - zarządzenie, wyrok; ordynans - rozkaz; ordynować - polecić, rozkazać, zarządzić, wysyłać do walki; ordynowany - adresowany, przeznaczony.
Ordynek - szereg, szyk bojowy.
Ornament - ubiór, strój.
Osacznik, osocznik - obławnik biorący udział w osaczaniu zwierza.
Osęka - bosak: drąg z żelaznym ostrzem i hakiem na końcu.
Osocznik - zob. Osacznik.
Osudar, hosudar - pan.
Osunąć się - rozgniewać się.
Otworzysty list - list otwarty, polecający.
Ozionąć - oczarować, urzec wzrokiem.
Pacierz - różaniec.
Pactwa - dziwoląg.
Padać - siadać, gnieździć się.
Palestra - szkoła.
Papuży - pstry jak papuga, mieniący się różnymi kolorami.
Paragon - porównanie, próba sił, zawody; w p. Wchodzić - wchodzić w porównanie, równać się.
Paragraf - szrama, blizna.
Paremija - przysłowie.
Parentelat - familiant.
Parkan - rodzaj sieci.
Paroksyzm - cios, atak.
Parol - znak umówiony, układ; słowo, obietnica, słowo honoru zapewniające zachowanie życia w razie poddania się; na p. Wyzwać - wyzwać na słowo, tj. Na pojedynek.
Pasternik - pastwisko.
Pasyjka - krzyżyk z wizerunkiem Ukrzyżowanego.
Pawilon - kotara osłaniająca łóżko.
Penetrować - przenikać, rozumieć.
Penowany - karany.
Peregrynacyja - wędrówka; peregrynować - podróżować.
Periody - okresy, czasy.
Persekucyja - prześladowanie.
Perspektywa - widok; luneta.
Pestylencyja - zaraza.
Petercyment, romanija - wino hiszpańskie zaprawiane korzeniami.
Pękać - bić, uderzać.
Pieńka - konopie.
Piktura - malowidło.
Pleśniwy - biało nakrapiany.
Płocica, płoć - płotka: gatunek białej ryby.
Płonia - otwór w lodzie.
Płoty - płótna tworzące ścianę namiotu.
Pobór - podatek od łanu.
Po chwili - wkrótce.
Pociągnąć - wziąć na tortury.
Poczet - orszak, drużyna, pachołkowie, z którymi szlachcic stawał w szeregu.
Poczta - podarunek mający na celu pozyskanie względów.
Pocztarz - kurier.
Poczuwać się - mieć się na baczności.
Podać na obrót - nagnać, zapędzić w bok.
Pod chorągiew podjechać - zaciągnąć się do chorągwi.
Podławie - miejsce pod ławą.
Podobieństwo - mniemanie, przypuszczenie, podejrzenie.
Podobnie - stosownie, właściwie.
Podsobek - lewy koń w zaprzęgu.
Pod winami - pod karą.
Podymne - podatek od dymu, tj. Od komina.
Pofortunić - poszczęścić.
Pogotowiu - w pogotowiu; tym bardziej, cóż dopiero.
Po Harapie -zob. Harap.
Pojazda - wiosło.
Pole - podle, obok.
Polityczny - grzeczny, kulturalny; polityk - człowiek grzeczny, układny; polityka - grzeczność, etykieta.
Pomort - instrument muzyczny.
Ponderować (się) - zważyć się; rozważać.
Pontka - bródka w szpic.
Porozumiewać - rozumieć, sądzić.
Portyra - portiera, zasłona.
Posiągnąć - sięgać.
Posponować - lekceważyć.
Postanowić - wyposażyć; ożenić.
Po staremu - i tak, jednak, przecie, nawet.
Poszlakować - odkryć po śladach, wyśledzić.
Pośledniejszy - późniejszy.
Potarać - podeptać, stratować.
Potencyja - potęga, siła.
Potrafiać - naśladować.
Potrociny - odpadki, marności.
Potrzeba - bitwa.
Poufale - dokładnie; poufały - pewny, bezpieczny.
Powerek - drąg do noszenia wiader.
Powietrze - zaraza, epidemia.
Powód - lejce; powodować - prowadzić na powodzie, lejcu.
Pozorny - okazały, świetny.
Pozwolić - przystać na co, zgodzić się.
Póko - póki.
Praca - trud, kłopot.
Praktyka - intryga; z praktyki - na skutek intrygi; praktykować - bywać, dziać się; intrygować, zabiegać przez namowę.
Praszczęta - rózgi; kara cielesna polegająca na pędzeniu przez rózgi.
Praśny miód - nie sycony, nie pitny, surowy, w plastrach.
Prawem i lewem - prawem i bezprawiem.
Prawie - prawdziwie, naprawdę.
Predykament - uważanie, cena.
Predykant - kaznodzieja protestancki; predykować - prawić kazanie; predykt - kazanie.
Preeminencyja - stopień, dostojeństwo.
Prepedycyja - przeszkoda.
Prerogatywa - zakres władzy, stanowisko, zaszczyt, godność, przywilej.
Pretendować - rościć pretensję, zarzucać.
Pretensyja - obraza.
Prezencyja - obecność; osobiste stawienie się.
Prezenta - przemarsz w ordynku wojennym, w zwartych oddziałach.
Prezentować się - pokazywać się, popisywać się.
Prezumpcyja - pretensja.
Probacyja - cytata, dowód.
Profes - nauczyciel.
Profesyja - dola, los, zawód; złożenie ślubów zakonnych.
Projekt - odpis, rysunek.
Prokrastynować - odwlekać, odkładać do jutra.
Promocyja - wywyższenie, poparcie; promować (się) - popierać (się).
Promulgować - ogłaszać.
Propensyja - życzliwość.
Propugnator - obrońca.
Prosekucyja - prowadzenie; prosekwować - prowadzić dalej, iść dalej.
Prospekt - widok, perspektywa, panorama.
Protekcyja - obrona.
Prowent - gospodarstwo, dochód.
Prowidencyja - opatrzność.
Prowidować - zaopatrzyć, zapewnić; prowizyja - zaopatrzenie.
Prowincyja - obowiązek, zadanie.
Próbować - doświadczać; dowodzić.
Próżny chleb - darmozjad.
Pryskanie - parskanie.
Prywata - sprawa prywatna, osobista; prywat nie zażywać - nie oddawać się sprawom prywatnym, osobistym.
Przebierze się czego - zabraknie czego.
Przebrać się gdzie - przedrzeć się gdzie, przeprawić się dokąd.
Przechera - frant, filut.
Przefakcyjować - przeciągnąć na swoją stronę.
Przegaudawać - przehulać.
Przegłodnieć czego - łaknąć czego.
Przejazdka - przejażdżka, podróż.
Przejmować - zastępować drogę, spotykać.
Przejrzany - przeznaczony; przejrzeć - przeznaczyć.
Przerznąć - odciąć.
Przynuka - zaproszenie, przymuszenie; przynukę czynić - zapraszać, przymuszać.
Przypisny - poddany właściciela wsi, który za po zwoleniem pana wyuczył się rzemiosła i płaci mu potem czynsz swoimi wyrobami.
Przysada - wada, przywara.
Przystaw - komisarz dodawany obcym posłom, który miał dbać o ich wygody i bezpieczeństwo; przystawstwo - rejon obowiązany dostarczać wojsku żywności; miejsce przystania, przybycia, stanowisko.
Przywojca - przywódca.
Publika - sprawy publiczne; zebranie publiczne.
Pultynek - szkatułka.
Pustynia - pustkowie, bezludzie.
Pusza - puszka, działo.
Puszkarz - artylerzysta.
Rajtaryja - ciężka jazda niemiecka.
Rarytet - rzadkość, osobliwość.
Rebelizant - buntownik; rebelizować komu - buntować się, powstawać przeciw komu.
Reces - odłożenie sprawy do następnego sejmu.
Redintegrować - przywrócić.
Referować się - powoływać się.
Reformacyja - posag.
Refutować - odpierać, przeciwstawiać się.
Regalista - stronnik króla.
Regestr - spis; spis towarzyszy służących w jednej chorągwi; nuty; jako z regestru - jak według nut wypada.
Regiment - laska służąca za buławę; dowództwo; regimencik - laseczka z gałki napełnioną perfumami.
Regulować (się) - stosować, kierować, odnosić (się).
Rekognoscencyja - zwiady.
Rekolekcyja - rozwaga; rekoligować się - rozważyć, namyślić się.
Rekompensa - odpłata, zapłata, nagroda.
Rekordacyja - wspomnienie.
Rekreacyja - zabawa, rozrywka.
Rektyfikować się - rozpoznać, połapać się.
Rekuperować - odzyskać; rekuperowanie - odbicie, odzyskanie.
Rekwizycyja - wezwanie.
Rekwizyt - narzędzie, składnik; rekwizyta - przybory, przymioty.
Relacyja - doniesienie, odpowiedź.
Relegować - wydalić, odesłać, usunąć.
Reperkusyja - odbicie promieni.
Replika - odpowiedź.
Resentyment - odwet.
Respekt - wyrozumiałość, wzgląd; respektem - ze względu na; respektować - mieć wzgląd.
Respons - odpowiedź.
Restauracyja - odnowa, poprawa; restaurować - odnowić, poprawić, odzyskać.
Resystencyja, rezystencyja - odpór.
Rewolucyja - odmiana, obrót.
Rezolucyja - odwaga; odwilż; rezolować się - odważyć się, zdecydować się.
Rodela - puklerz drewniany powleczony skórą.
Rodowitość - rodzina.
Romanija - zob. Petercyment.
Rostrum - dziób.
Rotman - starszy flisak, kierownik transportu, który w czółnie wyprzedza tratwy badając drogę.
Rozstroić - rozebrać.
Roztaszować się - rozgościć się.
Rozumienie - podejrzenie.
Rubaszyństwo - żart, kpiny.
Rura - lufa strzelby.
Ruśnica, rusznica - dawna strzelba z szeroką lufą.
Ryść - kłus, cwał.
Ryza - rygor; w ryzę wprawić - przyzwyczaić.
Rząd, rządzik - uprząż na wierzchowca; rzędno - z rzędami na koniach.
Rzeźba - rzeź.
Sadz - zagrodzone miejsce w stawie, gdzie przechowuje się złowione ryby.
Salwator - zbawca; salwować (się) - ocalić, ratować (się).
Sam - tutaj, tu.
Samasz - sługa z bóżnicy.
Samodziesięć - w dziesięciu.
Samokilk - sam z kilkoma towarzyszami.
Samosiedm - w siedmioro.
Samoszost - w sześcioro.
Samotrzeć - we trójkę.
Samowtór - we dwójkę.
Santuk - skrzynka.
Sarn - rogacz, kozioł.
Sekunda - pomoc; sekundować - wspomagać, wspierać.
Semenowie - wyborowe oddziały Kozaków.
Sepet - kufer, skrzynka.
Siła - wiele.
Sklep, sklepik - sklepienie; izba sklepiona, piwnica.
Skoblice - skoble, spięcia, klamry.
Skonfundować (się) - zmieszać, zawstydzić (się); rozgniewać (się).
Skręcić się - pomarkotnieć, zafrasować się.
Słusznie - należycie, starannie; słuszny -należyty, dostatni.
Smarowno - gładko.
Snadnie, snadno - łatwo; snadny - łatwy.
Solwować - zawiesić, odroczyć.
Soszki - żerdzie złożone na krzyż.
Splendor - rzecz kosztowna.
Spluszczeć - zmoknąć.
Spraktykowany - zjednany.
Sprawą - w szyku, w porządku.
Sprawić się - dać satysfakcję.
Srogi - bardzo duży, wielki.
Stajanie, staje - miara długości: około 185 m.
Stancyja - kwatera, mieszkanie.
Staranny, starynny - dawny, starożytny.
Starostwa - dobra królewskie wydzierżawione szlachcie.
Statysta - polityk, mąż stanu.
Stawiać się - przedstawiać się, prezentować się.
Stempel - stempel służący do wybijania monety.
Sterled, sterlet - ryba z gatunku jesiotrowatych.
Stoperczeć - sterczeć.
Straktować - wejść w traktat, ułożyć się.
Strawa - wyżywienie.
Strychować - razić z boku.
Sturbowanie - zmęczenie; sturbowany - zmęczony.
Styma - cena, poszanowanie.
Stymulować - podniecać.
Subiekt - osobnik.
Submisyja - uległość.
Submitować się -zaręczać.
Substancyja - majętność, mienie.
Substytut - zastępca.
Sukurs - pomoc, posiłki.
Sumnienie - sumienie.
Sumpt - koszt, kwota.
Supedytować - poddać, podsunąć, dostarczyć.
Supersedować - odstąpić.
Suplement - zasiłek, pomoc; suplementować - zasilać, pomagać.
Suplikować - uniżenie prosić, kornie błagać.
Suspicyja - podejrzenie.
Sylogizm - wniosek.
Symetryja - podobieństwo.
Szanowny - oszczędzający się.
Szarzać się - poniewierać się.
Szarża - urząd, godność.
Szczupłość - subtelność, delikatność.
Szczyt - tarcza .
Szkuta - statek rzeczny.
Szla, szleja - lekka uprząż na konia.
Szlufowany - szlifowany.
Szmaga - mały statek kupiecki.
Szołdra - wieprzowa łopatka wędzona; przezwisko Niemców.
Szpontować - zatykać.
Sztafirować - muskać.
Sztukwarkowej roboty - inkrustowany.
Sztywle - wysokie buty.
Szyc - rodzaj psa myśliwskiego.
Szylwach, szylwacht - szyldwach, strażnik.
Szyper - dowódca statku, komendant flisu.
Ścisk - bieda, udręka.
Śluzem - na ukos, bokiem.
Śrzodopoście - śródpoście, połowa postu.
Taki - taczki.
Taras - więzienie.
Tartufole - trufle.
Tebinki - troki, rzemienie u siodła.
Temulencyja - pijatyka, wybryk.
Tentacyja -pokusa; tentować - kusić.
Tenuta - czynsz dzierżawny lub dzierżawa należąca do króla.
Teorba - rodzaj dużej lutni.
Termin - położenie, sytuacja, przykre okoliczności, przypadki.
Towarzystwo - towarzysze.
Towarzyszka nowotna -zob. Nowotny.
Trafta - tratwa.
Traktat - rozmowa; sprawa, zamysł.
Traktować - pertraktować, prowadzić układy; t. Kogo - zajmować się kim, ugościć kogo.
Transakcyja - rozprawa.
Transfiguracyja - przemiana.
Transfundować - przelewać.
Trwoga - niepokój.
Trybularz - kadzielnica.
Trybut - pobór, danina.
Tuman - wymysł obliczony na otumanienie; t. Puścić - rozgłaszać fałszywą wieść, puścić pogłoskę.
Tumult - rozruch, zamieszanie, hałas.
Turbacyja - niepokój, zmęczenie; turbować (się) - niepokoić, męczyć (się).
Tuszyć - spodziewać się.
Tylko - tyle.
Tymblak, temblak - rzemień, na którym wisi dobyta szabla.
Tynf - jeden złoty.
Tywon, ciwun - ekonom albo podstarości w dobrach szlacheckich.
Ucinać się - odcinać, odgryzać się.
Uczęśnik - uczestnik.
Udać, udawać - donosić, podejrzewać, fałszywie oskarżać; u. Się - spodobać się; udanie - zmyślenie, mniemanie; z udania - na podstawie niesłusznego oskarżenia.
Ujuszony - zbroczony krwią.
Układać się - przygotowywać się do drogi, pakować się.
Ukontentować - ucieszyć, zadowolić; zjednać, przekupić; ukontentowanie - pociecha, zadowolenie; u. Wojska - wypłata wojsku należnego żołdu.
Ukusić - ugryźć.
Umartwić - wymusić, narzucić.
Umieszkać się - zasiedzieć, zagnieździć się.
Umknąć się - usunąć się.
Umykać czego - ujmować, uchylać.
Uniwersały - odezwy królewskie wzywające do zbierania się wojsk przed wyprawą.
Uniżenie - pokorna prośba.
Uprzejmie - serdecznie; uprzejmy - szczery, chętny.
Urodzić - ocalić, na nowo dać życie; urodzony - szlachcic.
Urwać - uderzyć, zadać cios.
Urywczą (modą) - chyłkiem, ukradkiem.
Usarczyć, usarszczyć - zamienić na husarką chorągiew.
Uskrobać - umknąć, drapnąć.
Usterknąć się - potknąć się.
Utęskniło się - sprzykrzyło się.
Uzanca - zwyczaj.
Wakans - wolne miejsce na urzędzie; królewszczyzna.
Waledykować - żegnać.
Waleta - pożegnanie.
Walny - wielki.
Walor - znaczenie.
Wał, wełna - fala morska.
Wańczos - gruba dębowa deska.
Wartować - strzec.
Waryjacyja - odmiana, różnica.
Wataha - drużyna, grupa.
Wczas - odpoczynek.
W dróżkę - w nogi.
Wdzięczność - uprzejmość.
Weksa - dokuczanie.
Wenerować - czcić.
Weryfikować się - sprawdzać się.
Wesprzeć - odeprzeć, cofnąć.
Wety - przysmaki.
Wezyr - minister.
Węgrzyn - hajduk w węgierskim stroju.
Wiceinstygator - zastępca głównego oskarżyciela (prokuratora), zob. Instygator.
Wicesregent - zastępca naczelnika kancelarii grodzkiej.
Wici - listy królewskie zwołujące pospolite ruszenie.
Wiedzieć o sobie - uważać, być ostrożnym.
Wielkość - duża ilość.
Wierę - zaprawdę, zaiste.
Wieski - wiejski.
Wiktoryja - zwycięstwo.
Wiktyma - ofiara.
Windykować - uzyskać, wydobyć, odebrać.
Wiolencyja - gwałt.
Wirydarz - ogród.
Wiwenda - pożywienie, żywność.
Wizyta - powitanie.
Właśnie - właściwie, prawdziwie.
Wniosek - posag.
Wojłok - podkład pod siodło.
Wokacyja - urząd, powołanie; wokować - wzywać.
Wolentarz, wolontarz - ochotnik; wolentarski - ochotniczy.
Wolumina - księgi.
Wotum - dar; ślubowanie.
W paradzie - w gotowości.
Wparować - wpędzić, zagnać.
W pojśrodku - na środku.
Wprawić w ryzę -zob. Ryza.
Wschody - schody.
Wsiadanie - rząd na konia, siodło.
Wspierać - zob. Wesprzeć.
Wszystek - cały; wszystko - zawsze, wciąż.
W śpiączki - śpiącego, we śnie.
Wtretowany - wdeptany.
W tropie - w szyku, dwoma szeregami.
Wybiegać się - uniknąć czego, wykręcić się.
Wybrakowani - dobrani.
Wybrantować - oczyścić w ogniu.
Wyciągać - wymagać.
Wyciągniony - zbyt wysoki.
Wyderkaf - suma pożyczona na zastaw z prawem korzystania z zastawu.
Wygotować się - być gotowym.
Wyhysować żagle - rozpiąć na wiatr.
Wyiskrzyć się - wyzbyć się.
Wymoderować się, wymonderować się, wymunderować się - uszykować się, przygotować się.
Wymówić - mówić, wyrażać się.
Wyparować - wyprzeć, wypędzić.
Wypryciać - wydreptać.
Wyronić - uronić, zgubić.
Wyskubać się - wygrzebać się, wybrać się.
Wswarzyć - wywalczyć przez kłótnię.
Wyśladować - odnaleźć ślady, wytropić.
Wyświadczyć kogo - świadczyć o kim.
Wyterminować - wysłowić, wymienić.
Wytrzymać - dotrzymać.
Wytrzymować komu - wstrzymywać kogo.
Wywrzeć - wypuścić.
W zgłąb - w głąb.
Wziątek - łup, zdobycz.
Zabawa - zajęcie; zabawny - zajęty, zaprzątnięty.
Zabrać się - zamierzać, próbować.
Zabrzeżysto - spadzisto.
Zaciekły - zapędzony.
Zacudować się - zadziwić się.
Zadać - zarzucać, stawiać zarzuty.
Zadni blach - płat zbroi, który okrywał plecy.
Za doskonale - zbyt ściśle.
Zagałuszyć - przytłumić, obezwładnić.
Zajechać kogo - zajechać komu drogę.
Zakład - pierwsze starcie, wstępny atak.
Zalatować - okrążać.
Zalterować się - rozdrażnić, wzburzyć się.
Założyć się - przeciwstawić, oprzeć się; wymówić się.
Zapał - zarzewie.
Za pewne -na pewno.
Zapłocie - opłotki; po zapłociu - poza płoty.
Zapona - sprzączka, zapięcie.
Zasiecz - zasieki.
Zasługa - należność za służbę, żołd wysłużony.
Zastawnik - zakładnik.
Zastąpany - poplątany.
Zaszczyt - obrona; na z. - dla obrony.
Zatchnąć - zatkać.
Zatrudnić - przeszkodzić, utrudnić.
Zawarcie - zamknięcie.
Zawdzięczyć - przysłużyć się; zawdzięczony - wynagrodzony.
Zawierać - zamykać.
Zawziąć się - zacząć się.
Zawzięty - powzięty.
Zażywać - pustoszyć, naruszać.
Zbawić - pozbawić.
Zbić się - skupić się.
Zbyt - bardzo; zbytni - wielki, nadmierny.
Zdebilitować - osłabić, pozbawić sił.
Zdrowie - bezpieczeństwo.
Zejść - przydać się.
Zelant, zelota - gorliwiec.
Zeście - zejście, zgon.
Zhukany - zastraszony, oszołomiony, ogłuszony.
Zmowa - zaręczyny.
Z okładą - z okładem, z nadwyżką.
Zmykać, smykać - spuszczać sforę ze smyczy.
Zordynować - uszykować.
Zmyślić - wymyślić.
Zregestrowany - spisany.
Znać - poznawać.
Związać się - sczepić się, zewrzeć się.
Znieść - pogromić; z. Się - zapędzić się.
Z zapasia - zza pasa.
Z niszczym - z niczym.